Wat is een GACS?
GACS staat voor gebouwautomatiserings- en controlesysteem, in het Engels BACS. Het is een systeem dat de klimaatinstallaties van een gebouw continu bewaakt en aanstuurt. Concreet doet een GACS vier dingen:
- Meten van het energieverbruik per installatie of zone, niet alleen op de hoofdaansluiting;
- Analyseren van de prestaties en vergelijken met wat de installatie zou moeten doen;
- Signaleren van afwijkingen en storingen, zodat die worden opgepakt voordat het verbruik oploopt;
- Automatisch bijsturen van verwarming, koeling en ventilatie op basis van gebruik en omstandigheden.
Een bestaand gebouwbeheersysteem (GBS) is niet automatisch een GACS. Veel oudere systemen bedienen installaties wel, maar meten niet per installatie en rapporteren niet volgens de norm. De technische eisen staan in de norm NEN-EN-ISO 52120, die vier prestatieklassen kent (A tot en met D). Voor de verplichting is minimaal klasse C vereist. RVO heeft een checklist gepubliceerd waarmee je toetst of een systeem voldoet.
Voor welke gebouwen geldt de GACS-verplichting?
De verplichting komt uit de Europese richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD) en is in Nederland vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Ze geldt voor utiliteitsgebouwen, dus gebouwen die niet voor wonen zijn bestemd: kantoren, scholen, zorggebouwen, winkels, sporthallen en ook fabriekshallen en werkplaatsen.
Bepalend is het opgestelde nominale vermogen van de verwarmings- of koelinstallatie. Daarbij gelden twee momenten:
- Sinds 1 januari 2026: verplicht bij een vermogen van meer dan 290 kW.
- Vanaf 1 januari 2030: verplicht bij een vermogen van meer dan 70 kW.
Die verlaging naar 70 kW is belangrijk. Daarmee komen ook kleinere kantoorpanden, scholen en bedrijfsgebouwen in beeld die nu nog buiten de verplichting vallen. Het vermogen wordt berekend als de hoogste som van verwarming of koeling in ruimten waar mensen verblijven. Ruimten die alleen vorstvrij worden gehouden, tellen niet mee.
Geldt de GACS-verplichting voor woningen en VvE's?
Nee. Woningen vallen buiten de verplichting. Bij gebouwen met gemengde functies geldt dat de woonfunctie niet meetelt: als meer dan de helft van het oppervlak een woonfunctie heeft, valt het gebouw buiten de utiliteitsverplichting, en bij een combinatie wordt het vermogen van het woondeel van het totaal afgetrokken.
Voor een VvE met een collectieve verwarmingsinstallatie betekent dit dat er geen wettelijke plicht is om een GACS aan te leggen. Toch is het onderwerp relevant. Een collectieve installatie van een groter appartementencomplex haalt qua vermogen al snel de ordegrootte waar in de utiliteit een GACS voor nodig is, en de reden voor de verplichting geldt daar net zo goed: zonder meting per installatie weet je niet waar het verbruik weglekt. Bij het opstellen of actualiseren van het meerjarenonderhoudsplan (MJOP) is het daarom verstandig om monitoring en slimme sturing mee te nemen, zodat je niet bij een latere vervanging van de installatie alsnog achteraf moet aanpassen.
Wat is de tegenhanger van GACS voor woningen?
Voor woningen bestaat er een vergelijkbaar systeem op kleinere schaal: het energiemanagementsysteem, afgekort EMS of HEMS. Dat doet in een woning wat een GACS in een gebouw doet. Het meet verbruik en opwek, en stuurt de warmtepomp, thuisbatterij, thermische batterij en laadpaal automatisch aan op basis van zonne-opbrengst, weersverwachting en stroomprijs. Zo gebruik je meer van je eigen opgewekte stroom, vermijd je pieken op je netaansluiting en zie je direct of een installatie minder presteert dan verwacht. Hoe dat werkt, lees je in Energiemanagementsysteem (HEMS): hoe slimme installaties je energieverbruik optimaliseren.
Een HEMS is niet verplicht en wordt dat voorlopig ook niet. Maar wie nu een warmtepomp of PVT-systeem laat plaatsen, doet er goed aan de sturing direct in het ontwerp mee te nemen. Achteraf koppelen is lastiger en duurder dan vanaf het begin één systeem ontwerpen.
Waarom slimme sturing de norm wordt
De GACS-verplichting past in een bredere lijn in de Europese en Nederlandse regelgeving. De BENG-eisen bepalen hoe energiezuinig een gebouw op papier moet zijn. De EPBD verschuift de aandacht naar de prestaties in de praktijk, jaar na jaar. Dat kan alleen als je meet en bijstuurt. Daarbij komt de druk op het stroomnet: netcongestie maakt het steeds belangrijker om verbruik te spreiden en pieken te vermijden, zowel in gebouwen als in woningen. Slimme sturing is daarmee geen extraatje meer, maar de manier om een installatie te laten doen wat bij het ontwerp is beloofd.
Wat moet je doen als je onder de verplichting valt?
Heb je een utiliteitsgebouw met een installatie boven de 290 kW, of tussen 70 en 290 kW met 2030 in zicht, dan zijn dit de stappen:
- Stel het opgestelde vermogen van verwarming en koeling vast en bepaal of het gebouw onder de verplichting valt.
- Beoordeel het bestaande gebouwbeheersysteem aan de hand van de RVO-checklist: voldoet het aan klasse C of moet het worden uitgebreid of vervangen?
- Breng in kaart welke installaties gekoppeld moeten worden en welke meetpunten ontbreken.
- Laat een gespecialiseerde installateur of adviseur een maatregelenplan opstellen en uitvoeren.
Voor VvE’s en woningeigenaren die niet onder de verplichting vallen, geldt een eenvoudiger advies: neem monitoring en sturing mee op het moment dat je toch investeert in een nieuwe warmtepomp, PVT-panelen of opslag.
Vragen of geïnteresseerd?
